CAR-T (ቺሜሪክ አንቲጂን ተቀባይ ቲ-ሴል) ምንድን ነው?
በመጀመሪያ የሰውን በሽታ የመከላከል ስርዓት እንመልከት።
የበሽታ ተከላካይ ስርዓቱ ሰውነትን ለመጠበቅ አብረው ከሚሰሩ የሴሎች፣ የቲሹዎች እና የአካል ክፍሎች መረብ የተገነባ ነው። ከተሳተፉት አስፈላጊ ሴሎች አንዱ ነጭ የደም ሴሎች ሲሆን ሉኪዮትስ በመባልም ይታወቃል፤ እነዚህ ሴሎች በሽታ አምጪ ህዋሳትን ወይም ንጥረ ነገሮችን ለመፈለግ እና ለማጥፋት በሁለት ዋና ዋና ዓይነቶች ይመጣሉ።
ሁለቱ መሠረታዊ የሉኪዮት ዓይነቶች የሚከተሉት ናቸው፡
Ø ፋጎሳይትስ፣ ወራሪ ህዋሳትን የሚያኝኩ ሴሎች
Ø ሊምፎይተስ፣ ሰውነት ቀደም ሲል የነበሩትን ወራሪዎች እንዲያስታውስና እንዲያውቅ እንዲሁም ሰውነት እንዲያጠፋቸው የሚረዱ ሴሎች
በርካታ የተለያዩ ሴሎች ፋጎሳይት እንደሆኑ ይቆጠራሉ። በጣም የተለመደው ዓይነት ኒውትሮፊል ሲሆን በዋነኝነት ባክቴሪያዎችን የሚዋጋ ነው። ዶክተሮች ስለ ባክቴሪያ ኢንፌክሽን ከተጨነቁ፣ አንድ ታካሚ በበሽታው ምክንያት የሚቀሰቀሱ የኒውትሮፊል ሴሎች ቁጥር መጨመር እንዳለበት ለማየት የደም ምርመራ ሊያዝዙ ይችላሉ። ሌሎች የፋጎሳይት ዓይነቶች ሰውነት ለተወሰነ ወራሪ አይነት ተገቢውን ምላሽ መስጠቱን ለማረጋገጥ የራሳቸው ሥራ አላቸው።
ሁለቱ የሊምፎሳይቶች ዓይነቶች ቢ ሊምፎሳይቶች እና ቲ ሊምፎሳይቶች ናቸው። ሊምፎሳይቶች የሚጀምሩት በአጥንት መቅኒ ውስጥ ሲሆን ወይ እዚያው ይቆያሉ እና ወደ ቢ ሴሎች ይበስላሉ፣ ወይም ደግሞ ወደ ታይመስ ግራንድ ይሄዳሉ፣ እዚያም ወደ ቲ ሴሎች ይበስላሉ። ቢ ሊምፎሳይቶች እና ቲ ሊምፎሳይቶች የተለያዩ ተግባራት አሏቸው፡ ቢ ሊምፎሳይቶች ልክ እንደ ሰውነታችን ወታደራዊ የስለላ ስርዓት ናቸው፣ ኢላማዎቻቸውን እየፈለጉ እና በእነሱ ላይ ለመቆለፍ መከላከያዎችን ይልካሉ። ቲ ሴሎች እንደ ወታደሮች ናቸው፣ የስለላ ስርዓቱ ለይቶ ያወጣቸውን ወራሪዎች ያጠፋሉ።
የበሽታ ተከላካይ ስርዓቱ ሰውነትን ለመጠበቅ አብረው ከሚሰሩ የሴሎች፣ የቲሹዎች እና የአካል ክፍሎች መረብ የተገነባ ነው። ከተሳተፉት አስፈላጊ ሴሎች አንዱ ነጭ የደም ሴሎች ሲሆን ሉኪዮትስ በመባልም ይታወቃል፤ እነዚህ ሴሎች በሽታ አምጪ ህዋሳትን ወይም ንጥረ ነገሮችን ለመፈለግ እና ለማጥፋት በሁለት ዋና ዋና ዓይነቶች ይመጣሉ።
ሁለቱ መሠረታዊ የሉኪዮት ዓይነቶች የሚከተሉት ናቸው፡
Ø ፋጎሳይትስ፣ ወራሪ ህዋሳትን የሚያኝኩ ሴሎች
Ø ሊምፎይተስ፣ ሰውነት ቀደም ሲል የነበሩትን ወራሪዎች እንዲያስታውስና እንዲያውቅ እንዲሁም ሰውነት እንዲያጠፋቸው የሚረዱ ሴሎች
በርካታ የተለያዩ ሴሎች ፋጎሳይት እንደሆኑ ይቆጠራሉ። በጣም የተለመደው ዓይነት ኒውትሮፊል ሲሆን በዋነኝነት ባክቴሪያዎችን የሚዋጋ ነው። ዶክተሮች ስለ ባክቴሪያ ኢንፌክሽን ከተጨነቁ፣ አንድ ታካሚ በበሽታው ምክንያት የሚቀሰቀሱ የኒውትሮፊል ሴሎች ቁጥር መጨመር እንዳለበት ለማየት የደም ምርመራ ሊያዝዙ ይችላሉ። ሌሎች የፋጎሳይት ዓይነቶች ሰውነት ለተወሰነ ወራሪ አይነት ተገቢውን ምላሽ መስጠቱን ለማረጋገጥ የራሳቸው ሥራ አላቸው።
ሁለቱ የሊምፎሳይቶች ዓይነቶች ቢ ሊምፎሳይቶች እና ቲ ሊምፎሳይቶች ናቸው። ሊምፎሳይቶች የሚጀምሩት በአጥንት መቅኒ ውስጥ ሲሆን ወይ እዚያው ይቆያሉ እና ወደ ቢ ሴሎች ይበስላሉ፣ ወይም ደግሞ ወደ ታይመስ ግራንድ ይሄዳሉ፣ እዚያም ወደ ቲ ሴሎች ይበስላሉ። ቢ ሊምፎሳይቶች እና ቲ ሊምፎሳይቶች የተለያዩ ተግባራት አሏቸው፡ ቢ ሊምፎሳይቶች ልክ እንደ ሰውነታችን ወታደራዊ የስለላ ስርዓት ናቸው፣ ኢላማዎቻቸውን እየፈለጉ እና በእነሱ ላይ ለመቆለፍ መከላከያዎችን ይልካሉ። ቲ ሴሎች እንደ ወታደሮች ናቸው፣ የስለላ ስርዓቱ ለይቶ ያወጣቸውን ወራሪዎች ያጠፋሉ።
የቺሜሪክ አንቲጂን ተቀባይ (CAR) የቲ ሴል ቴክኖሎጂ፡- አንድ ዓይነት የጉዲፈቻ ሴል ኢሚውኖቴራፒ (ACI) ነው። የታካሚው ቲ ሴል CARን በጄኔቲክ መልሶ ግንባታ ቴክኖሎጂ በኩል ይገልፃል፣ ይህም የቲ ሴል ተፅዕኖ ፈጣሪዎች ከባህላዊ የበሽታ መከላከያ ሴሎች የበለጠ ኢላማ፣ ገዳይ እና ዘላቂ እንዲሆኑ ያደርጋቸዋል፣ እንዲሁም የቲዩመርን የአካባቢ የበሽታ መከላከያ ማይክሮ አካባቢን ማሸነፍ እና የአስተናጋጅ የበሽታ መከላከያ መቻቻልን ሊሰብሩ ይችላሉ። ይህ የተወሰነ የበሽታ መከላከያ ሴል ፀረ-ቲዩመር ሕክምና ነው።
የCART መርህ የታካሚውን የራሱን የበሽታ መከላከያ ቲ ሴሎች "መደበኛውን ስሪት" ማስወገድ እና የጂን ምህንድስናን መቀጠል፣ ለትልቅ ፀረ-ሰው ጦር መሳሪያ "ቺሜሪክ አንቲጂን ተቀባይ (CAR)" የተወሰኑ ኢላማዎችን በብልቃጥ ውስጥ መሰብሰብ እና ከዚያም የተለወጡትን ቲ ሴሎች ወደ ታካሚው ሰውነት ውስጥ ማስገባት ነው፣ አዲስ የተሻሻሉ የሴል ተቀባይዎች የቲ ሴሎችን እንዲያገኙ እና የካንሰር ሴሎችን እንዲያጠፉ የሚያስችል የራዳር ስርዓት እንደሚጭኑ ይሆናሉ።
የCART ጥቅም በ BPIH
በሴሉላር ሲግናል ጎራ አወቃቀር ልዩነቶች ምክንያት፣ CAR አራት ትውልዶችን አዳብሯል። የቅርብ ጊዜውን ትውልድ CART እንጠቀማለን።
1ሴንትትውልድ፡- አንድ የሴሉላር ሲግናል አካል ብቻ ነበር እና የቲሞር መከላከያው ውጤት ደካማ ነበር።
2ndትውልድ፡- በመጀመሪያው ትውልድ ላይ ተመስርቶ አብሮ የሚያነቃቃ ሞለኪውል ተጨምሯል፣ እናም የቲ ሴሎች ዕጢዎችን የመግደል ችሎታ ተሻሽሏል።
3rdትውልድ፡ በሁለተኛው የCAR ትውልድ ላይ በመመስረት፣ የቲ ሴሎች የቲሞር እድገትን የመግታት እና አፖፕቶሲስን የማስፋፋት ችሎታቸው በእጅጉ ተሻሽሏል።
4thትውልድ፡- CAR የታለመውን አንቲጂን ካወቀ በኋላ የታችኛውን የትራንስክሪፕሽን ፋክተር NFAT በማግበር ኢንተርሉኪን-12ን በማነሳሳት የቲሞር ሴል ህዝብን በማጽዳት የCAR-T ሴሎች ሊሳተፉ ይችላሉ።
የሕክምና ሂደት
1) የነጭ የደም ሴሎች መለየት፡ የታካሚው ቲ ሴሎች ከዳርቻ ደም ተነጥለው ይገኛሉ፤
2) የቲ ሴሎች ማግበር፡- ፀረ እንግዳ አካላትን በመጠቀም የተሸፈኑ ማግኔቲክ ዶቃዎች (አርቲፊሻል ዴንድሪቲክ ሴሎች) የቲ ሴሎችን ለማግበር ያገለግላሉ፤
ትራንስፌክሽን፡- ቲ ሴሎች በጄኔቲክ የተነደፉት CARን በብልቃጥ ውስጥ እንዲገልጹ ነው።
3) ማጉላት፡- በጄኔቲክ የተሻሻሉት የቲ ሴሎች በብልቃጥ ውስጥ ይጎላሉ።
4) ኬሞቴራፒ፡- ታካሚው የቲ ሴል እንደገና ከመዋሃዱ በፊት በኬሞቴራፒ ቅድመ ህክምና ይደረግለታል፤
5) እንደገና መወጋት፡- በጄኔቲክ የተሻሻሉ የቲ ሴሎች ወደ ታካሚው ይመለሳሉ።
ጥቅሞች፡
1)የCAR ቲ ሴሎች ከፍተኛ ኢላማ ያላቸው ሲሆኑ አንቲጂን ስፔሲፊኬሽን ያላቸውን የቲሞር ሴሎችን በብቃት ሊገድሉ ይችላሉ።
2)የCAR-T ሴል ሕክምና አነስተኛ ጊዜ ይፈልጋል። CAR T በተመሳሳይ የሕክምና ውጤት ስር ያነሱ ሴሎችን ስለሚፈልግ የቲ ሴሎችን ለማልማት በጣም አጭር ጊዜ ይፈልጋል። የቪትሮ ባህል ዑደት ወደ 2 ሳምንታት ሊያጥር ይችላል፣ ይህም የጥበቃ ጊዜን በእጅጉ ቀንሷል።
3)CAR የፔፕታይድ አንቲጂኖችን ብቻ ሳይሆን የስኳር እና የሊፒድ አንቲጂኖችንም ጭምር ማወቅ ይችላል፣ ይህም የቲሞር አንቲጂኖችን ኢላማ ክልል ያሰፋዋል። CAR ቲ ቴራፒም እንዲሁ በቲሞር ሴሎች የፕሮቲን አንቲጂኖች ብቻ የተወሰነ አይደለም። CAR T በብዙ ልኬቶች አንቲጂኖችን ለመለየት የቲሞር ሴሎችን ስኳር እና ፕሮቲን ያልሆኑ አንቲጂኖችን ሊጠቀም ይችላል።
4)CAR-T የተወሰነ ሰፊ-ስፔክትረም የመራባት አቅም አለው። የተወሰኑ ቦታዎች እንደ EGFR ባሉ በርካታ የቲዩመር ሴሎች ውስጥ ስለሚገለጹ፣ የዚህ አንቲጂን የCAR ጂን ከተገነባ በኋላ በስፋት ጥቅም ላይ ሊውል ይችላል።
5)የካር ቲ ሴሎች የበሽታ መከላከያ የማስታወስ ችሎታ አላቸው እና በሰውነት ውስጥ ለረጅም ጊዜ ሊቆዩ ይችላሉ። የቲሞር ድጋሚ እንዳይከሰት መከላከል ትልቅ ክሊኒካዊ ጠቀሜታ አለው።